Mướp sát

0
230
views

Cây mướp sát còn gọi là sơn dương tử, hải qua tử. Tên khoa học Cerbera odollam Gaertn, (Cerbera manghas L., Tanghinia odollam G. Don). Thuộc họ Trúc đào Apocynaceae.

Mô tả cây mướp sát

Mướp sát là một cây nhỡ hay to, cao chừng 4-6m, cành thô, to, vỏ xù xì, dày, có gỗ mềm, toàn thân có nhựa mủ trắng. Lá mọc so le nhưng hay tập trung ở đầu cành, hình thuôn dài, nhọn ở đầu và ở phía cuống, mặt trên bóng, phiến lá dài chừng 10-15cm, rộng 2-4cm.

Hoa trắng, rất thơm, mọc thành xim tận cùng với rất nhiều nhánh. Quả hạch, màu đỏ, to bằng quả trứng gà hay hơn. Khi quả còn tươi có thịt dày, xốp, màu xám nhạt, hoặc nâu nhạt hay hơi hồng. Trong hạch có hai hình bán cầu, mặt ngoài khum tròn, mặt trong phẳng và hơi lõm, vỏ hạt cứng, hai lá mầm không đều, ôm vào nhau. Mùa hoa: từ tháng 2 đến tháng 10.

Phân bố, thu hái và chế biến

Mướp sát thường mọc hoang tại những vùng ẩm thấp và nhất là tại vùng ven biển miền Trung, miềm Nam và Campuchia, ít gặp ở miền Bắc và Lào. Còn mọc ở Trung Quốc (Hải Nam, Đài Loan), Ấn Độ, châu Úc.

Người ta hái quả chín về, đãi bỏ thịt lấy hạt ép dầu và nhân dùng làm nguyên liệu chế thuốc chữa bệnh tim.

Thành phần hoá học

Toàn thần cây mướp sát chứa một chất nhựa màu trắng, khi gặp acid sẽ cho màu xanh lục. Trong nhựa có 22% cao su kết hợp với nhiểu chất khác nhưng không chứa cerberin.

Hạt chứa 53-57% dầu, trong, không khô màu vàng tươi đẹp, đốt cháy sáng và có mùi gần như mùi hạt dẻ. Ngoài ra, trong hạt còn chứa một glucoside có tinh thể không màu gọi là cerberin. Theo E. Perrot, có tác giả đã xác định công thức thô là C27H40O8, nhưng lại là một thứ bột không có tinh thể, màu vàng, tan trong nước, độ chảy l91-192°C. Tỷ lệ cerberin là 0.08%-0.16%, cerberin đã được Vrij chiết xuất ra lần đầu tiên và được Zotos và Plugge nghiên cứu. Theo các tác giả này, cerberin không giống thevetin có trong hạt thông thiên (Thevetia neriifolia). Khi thủy phân bằng acid loãng, ta sẽ được cerberetin, C19H24O4 màu vàng (theo Hamon và Oudemans).

Ngoài cerberin, Schen và Steldt (1942), còn chiết xuất từ hạt ra một glucoside nữa gọi là cerberoside.

Theo Freres Jacques (1948, Comp. Rend Acad. Sci., 226: 835-837), khi thủy phân cerberin sẽ cho cerberigenin giống như thevegenin và cerberose giống như thevetose là những chất do thevetin thủy phân ra. Theo tác giả này thì cerberin với thevetin như nhau.

Tác dụng dược lý

Tác giả Pierre cho rằng nhựa mủ hơi độc, nhưng Greshoff lại cho là không độc, vì Altheer đã cho chó ăn tới 32g mà không chết. Theo Dymock, Warden và Hooper thì nhựa mủ có tác dụng tẩy mạnh.

Hạt rất độc do chất glucoside cerberin. Cerberin với liều vừa có tác dụng bổ tim, liều quá độc sẽ gây suy tim.

Dầu hạt không độc, nhưng do những tạp chất kèm theo nên độc.

Công dụng và liều dùng

Cây mướp sát ít được dùng làm thuốc ở Việt Nam. Thường người ta chỉ dùng để đầu độc. Nhưng ở các nước khác, người ta dùng nhiều bộ phận của cây mướp sát.

Tại Philippin và New Caledonia, người ta dùng hạt để duốc cá.

Vỏ cây mướp sát dùng làm thuốc tẩy. Có nơi dùng lá. Nhưng nên chú ý vì độc. Không nên dùng bừa bãi.

Theo Cooke, nhân dân Miến Điện dùng dầu mướp sát làm dầu thắp đèn, bôi lên da chữa ngứa hoặc bôi lên tóc trừ chấy.

Cây có chất độc. Cần chú ý cẩn thận.

(Tài liệu dẫn: Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – GSTS Đỗ Tất Lợi)

Chia sẻ

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here