Núc nác

0
233
views

Núc nác còn gọi là so đo thuyền, lin may, mộc hồ điệp, nam hoàng bá, hoàng bá nam, thiêu tầng chỉ, bạch ngọc nhi, thiên trương chỉ (Vân Nam), triểu giản (Quảng Tây). Tên khoa học Oroxylum indicum (L.) Vent. (Bignonia indica L., Calosanthes indica Blume). Thuộc họ Chùm ớt Bignoniaceae.

Cây núc nác cung cấp cho ta hai vị thuốc:

  1. Vỏ núc nác (Cortex Oroxyli) là vỏ thân phơi hay sấy khô.
  2. Hạt núc nác (Semen Oroxyli) là hạt phơi hay sấy khô. Hạt núc nác làm thuốc có tên mộc hồ điệp (mộc là gỗ, cây; hồ điệp là con bướm) vì hạt trông giống như con bướm bằng gỗ.

Mô tả cây

Cây to cao 7-12m, có thể cao tới 20-25m, thân nhẵn, ít phân nhánh, vỏ cây màu xám tro, nhưng khi bẻ có màu vàng nhạt. Lá to 2-3 lần kép lông chim, dài tới 2m. Lá chét hình bầu dục, nguyên, đầu nhọn, dài 7.5-15cm, rộng 5-6.5cm.

Hoa màu đỏ tím, to mẫm, mọc thành chùm ở đầu cành, dài tới 1m. 5 nhị trong đó có 1 nhị nhỏ hơn. Quả nang to, dài tới 50-80cm, rộng 5-7cm, trong chứa hạt, bao quanh có một màng mỏng, bóng và trong, hơi thành hình chữ nhật.

Phân bố, thu hái và chế biến

Núc nác mọc hoang và được trồng khắp nơi ở nước ta, miền Bắc cũng như miền Nam. Còn mọc ở Trung Quốc (Phúc Kiến, Quảng Tây, Vân Nam, Quý Châu, Tứ Xuyên, Hải Nam, Quảng Đông), Malaysia, Ấn Độ, Lào, Campuchia.

Muốn thu hoạch hạt, đợi tới cuối thu sang đông, hái lấy quả chín, phơi khô, mổ lấy hạt rồi lại phơi khô nữa để dành mà dùng dần.

Vỏ núc nác có thể thu hoạch gần như quanh năm, tốt nhất vào mùa xuân hạ. Thường đẽo vỏ trên cây còn sống, ít nơi hạ cây. Vỏ núc nác lấy về dùng tươi hay phơi khô mà dùng. Không phải chế biến gì khác.

Vỏ núc nác màu nâu nhạt, trên có rất nhiều sẹo của cuống lá cũ, và rất nhiều những đám nhỏ nổi lên, mặt trong khi còn tươi có màu vàng nhạt, không mùi, vị đắng, hơi hắc.

Hạt núc nác hình bầu dục, rất mỏng, dẹt ba phía vỏ ngoài phát triển thành màng rất mỏng, trông trong như cánh bướm, màu trắng nâu nhạt, có những đường gân từ hạt toả ra. Chiều dài cả hạt và cánh từ 4-7cm, rộng 2.5-4cm. Nếu chỉ kể hạt không thì chi dài 1.5-2.5cm, rộng 1-2cm. Khi bóc màng ngoài thấy rễ phôi và lá mầm rất rõ, mỏng như cánh bướm, dòn. Không mùi, vị hơi đắng. Những hạt khô, màu trắng, nguyên là tốt.

Thành phần hoá học

Vỏ núc nác chứa một ít alkaloid, tanin và một số dẫn xuất flavonoid ở dạng tự do hay heteroside. Những chất flavonoid thuờng thấy là:

Oroxylin A: Công thức thô C16H12O5 cấu trúc là 5,7-dihydroxy-6-methoxy-2-phenylchromen-4-one, trọng lượng phân tử 284. Tinh thể màu vàng chanh, độ chảy 230-232°C, tan trong cồn, aceton, benzen nóng, trong kiềm, ether, acid acetic đặc.

Baicalein: 5,6,7-trihydroxyflavone, công thức thô C15H10O5, trọng lượng phân tử 270.2, tinh thể màu vàng, hình lăng trụ, độ chảy 264-265°C, tan trong ethanol, methanol, ether, aceton, ethylacetat, acid acetic đặc, trong kiềm loãng, và cho màu vàng thẫm, trong acid sulfuric đặc cho màu vàng có huỳnh quang lục. Ít tan trong chloroform, nitrobenzen.

Chrysin: 5,7-dihydroxyflavone công thức thô C15H10O4, trọng lượng phân tử 254.23 có tinh thể màu vàng nhạt, chứa trong vỏ rễ, độ chảy 276°C. Không tan trong nước, tan trong dung dịch kiềm, ít tan trong cồn choloroform, ether. Có thể thăng hoa được.

Tetuin: là baicalein kết hợp với glucose ở vị trí 6. Có tinh thể màu vàng nhạt, độ chảy 112-114°C.

Các dẫn xuất flavonoid có trong vỏ núc nác từ 3-4% (tính trên vỏ khô).

Hột núc nác theo Mehta C.R (Chemical investigation of the seed oil of. Oroxylum indicum Vent, Proceed. Indian Acad. Sei, Sect A9 (5) 1939: 390-395), trong hạt núc nác có một chất kiềm màu vàng, một chất dầu béo chứa 80.4% acid oleic, các acid palmitic, stearic và có thể cả acid lignoceric.

Tác dụng dược lý

Hạt núc nác: chưa thấy có tài liệu nghiên cứu.

Vỏ núc nác: dựa trên kết quả lâm sàng dùng vỏ núc nác chữa dị ứng của bệnh viện Việt – Tiệp Hải Phòng, I. I. Brekhman và P. P. Gôlicôv tại Viện nghiên cứu hoạt chất sinh vật của chi nhánh Siberi, Viện hàn lâm khoa học Liên Xô cũ, năm 1965 đã thí nghiệm trên thực nghiệm vỏ cây núc nác Việt Nam và đã đi tới một số kết luận sau đây:

  1. Các kết quả nghiên cứu trên thực nghiệm đã xác minh kinh nghiệm nhân dân là vỏ núc nác có tác dụng rõ rệt chống dị ứng.
  2. Núc nác tăng sức đề kháng của cơ thể đối với một số tác nhân bất lợi từ bên ngoài vào cơ thể. Độc tính của vỏ núc nác rất thấp: LD50 của vỏ núc nác đối với chuột nhắt trắng là 23ml dịch chiết vỏ núc nác 100% trên 1kg thể trọng.
  3. Núc nác làm giảm độ thấm của mạch máu trên chuột đã gây mẫn cảm bằng lòng trắng và không có ảnh huởng đối với sự thấm của mạch máu trên chuột được gây mẫn cảm bằng huyết thanh ngựa trộn với đầu parafin.
  4. Núc nác không có ảnh hưởng đáng kể tới sự phát triển của hiện tượng Actuýc Sakharôv, nhưng quá trình hồi phục trên thỏ thí nghiệm đã được gây mẫn cảm xảy ra nhanh hơn là trên những thỏ đối chứng.
  5. Núc nác ức chế vết sưng phồng do lòng trắng trứng gây ra. Tác dụng chống viêm của núc nác vẫn còn tồn tại sau khi đã cắt bỏ tuyến thượng thận.
  6. Trên những con vật được gây mẫn cảm, tác dụng chống viêm thể hiện mạnh hơn là trên những con vật không được gây mẫn cảm.
  7. Do ảnh hưởng của vỏ núc nác, độ thấm của mạch máu giảm xuống tại nơi tiêm trong da chất formalin và histamin. Khi gây viêm bằng xylene núc nác không có ảnh hưởng trên độ thấm của máu.

Công dụng và liều dùng

Hạt núc nác là một vị thuốc dùng trong pham vi nhân dân để chữa ho lâu ngày, viêm khí quản, đau dạ dạy. Theo tiếng nói của đông y thì hạt núc nác nhuận phế, chỉ khát, chỉ thống, bình can dùng trong những trường hợp ho hen không ngừng, đau dạ dày, đau bụng, vết loét không liền miệng.

Ngày uống 2 đến 3g dưới dạng thuốc sắc (để chữa ho) hay sấy khô tán nhỏ (chữa bệnh đau dạ dày). Dùng ngoài tán bột rắc lên vết lở loét mụn nhọt vỡ lâu ngày không liền miệng, không kể liều lượng.

Vỏ núc nác chữa đi ngoài, đi lỵ, thuốc bổ chát, chữa dị ứng bệnh ngoài da, còn dùng để nhuộm màu vàng. Trong nhân dân dùng vỏ núc nác gọi là hoàng bá nam để chữa những bệnh cần vị hoàng bá thực. Chúng ta biết vị hoàng bá thực là vỏ thân phơi khô của cây hoàng bá Phellodendron amurense Rupr, thuộc họ Cam Rutaceae (xem vị hoàng bá).

Ngày đùng 5 đến 10g vỏ khô dưới dạng thuốc sắc. Dùng ngoài không kể liều lượng.

Đơn thuốc có vị núc nác

Chữa viêm phế quản, ho lâu ngày: Mộc hồ điệp 10g, đường phèn hay kẹo mạch nha 30g, nước 300ml sắc còn 200ml. Chia 3 lần uống trong ngày.

Chữa lở loét do sơn ăn: Vỏ núc nác tươi (số lượng tuỳ theo vết loét) giã nát, thêm rượu 30-40° vào (rượu ta vẫn uống) cứ 1 phần vỏ, 3 phần rượu, ngâm vào khoảng 2- 3 giờ. Dùng rượu này bôi vào nơi lở sơn. Ngày bôi 3-4 lần. Chỉ 2-3 ngày là khỏi.

(Tài liệu dẫn: Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – GSTS Đỗ Tất Lợi)

Chia sẻ

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here